تعالى چنان كه فرموده است كه سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ « 1 » و از اين سبب است كه سلطان عادل كه اكمل مخلوقات و اشرف آثار خداوند است در احاديث به اسم ظلّ اللّه ناميده شده است . و در تمهيد اول دانسته شد كه مجموع مخلوقات بالنسبه به يكديگر اسباب و آلات ظهور و اظهار صفت ربوبيت و الوهيت و عدل و حكمت خداوند مىباشند . الحال بدانكه آلت و سببى ، خليفه و نايب صاحب آلت و صاحب سبب مىباشد در رسانيدن فيض و اثر او را به مسبب له . چنان كه مىبينى كه قلم ، خليفهء دست كاتب و دست كاتب ، خليفهء نفس كاتب است در رسانيدن فيض و اثر كتابت را از نفس كاتب به كاغذ و ارّه و تيشه و دست نجّار ، خلفه رسانيدن اثر نجّارى است از نفس نجّار به چوب و مادر و پدر خليفه خداوند مىباشند در رسانيدن فيض رزق ، رحمت ، عطوفت و تربيت خداوند را از خداوند به طفل ، و سلطان ، خليفه خداوند است در رسانيدن امنيت ، قوام ، تدبير ، تربيت ، عدالت و مرحمت را از خداوند به خلق او و عالم بعد از رسل و ائمه ، خليفه است در رسانيدن علم ، هدايت و ارشاد از رسل و ائمه و خداوند به خلق او و هر صاحب عيال و هر رعيت‌دارى ، خليفه خداوند است در رسانيدن صفت ربوبيت و عدل خداوند را به عيال و رعيت خود . و سابقا دانسته شد كه تمام مردمان رعيت دارند و همگى آنها سؤال نموده مىشوند از رعيت و سلوك با رعيت خود ، پس تمام موجودات ، خليفه خداوند مىباشند و به جهت خلافت از خود ، در اظهار نمودن صفت ربوبيت و عدل خود ، آنها را خلق فرموده است و از اينجاست كه رسل و اوصيا و علما و سلاطين ، همگى به اسم خليفة اللّه در احاديث ناميده شده‌اند و خداوند همه موجودات بنى آدميت را در زمين ، خليفه خود ناميده است . در حق حضرت آدم عليه السّلام فرموده است كه إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً « 2 » و در خلافت

--> ( 1 ) . حشر : 1 وصف : 1 ( 2 ) . بقره : 29